Hormuz-blokkade zou 's werelds ergste energiecrisis kunnen verdiepen — en risico op een gevaarlijke misstap

President Donald Trump kondigde zondag een zeeblokkade af van de Straat van Hormuz, waarmee de hoop op een snel einde aan het conflict in het Midden-Oosten vervloog en een confrontatie met Iran escaleerde die al de ergste energieschok in de geschiedenis heeft veroorzaakt.

De blokkade zou maandag om 16:00 uur Nederlandse tijd van kracht worden en gericht zijn op schepen van alle landen die Iraanse havens en kustgebieden binnenvaren of verlaten, inclusief die aan de Arabische Golf en de Golf van Oman, aldus een verklaring van het Amerikaanse Centrale Commando.

Het tankerverkeer door de straat, dat was begonnen toe te nemen na een twee weken durend staakt-het-vuren dat Trump vorige week aankondigde, kwam binnen enkele uren na Trumps aankondiging opnieuw tot stilstand, volgens Lloyd's List Intelligence. Ten minste twee schepen die op weg leken naar de uitgang keerden terug.

Ruwe olie steeg sterk toen beleggers zich haastten om een verdere beperking van de aanvoer uit de Perzische Golf in te prijzen. Amerikaanse WTI-futures voor levering in mei stegen meer dan 8% tot $104,40 per vat, terwijl Brent-ruwe olie meer dan 7% steeg tot $101,86.

Trumps bevel kwam nadat 21 uur durende weekendonderhandelingen tussen Washington en Teheran waren mislukt zonder overeenstemming over het nucleaire programma van Iran, controle over de waterweg en de voortdurende aanvallen van Israël tegen de door Iran gesteunde Hezbollah in Libanon.

Vóór de openingsaanvallen door de VS en Israël tegen Iran op 28 februari passeerde ongeveer een vijfde van de wereldolie door de Straat van Hormuz. Die stroom is sindsdien vertraagd tot een straaltje, waardoor de toeleveringsketens voor olie, kunstmest, kleding en industriële goederen zijn ontwricht. Analisten hebben gewaarschuwd dat het weken kan duren om de achterstand weg te werken, zelfs na een oplossing.

Een volledige blokkade zou de druk verder verhogen. "Het van de markt halen van meer olie – met name de enige olie die nu uit de Perzische Golf komt – zal de olieprijzen verder opdrijven … [tot] ongeveer $150 per vat," zei Trita Parsi, uitvoerend vice-president van het Quincy Institute for Responsible Statecraft, maandag op CNBC's "The China Connection".

Naast ruwe olie zullen de grondstofprijzen voor kunstmest en helium – cruciale grondstoffen voor voedselproductie en halfgeleiderfabricage – waarschijnlijk blijven stijgen, waardoor de inflatie die al versnelt verder wordt aangewakkerd, aldus Ben Emons, managing director bij Fed Watch Advisors.

Functionarissen van het IMF en de Wereldbank gaven vorige week aan dat ze de wereldwijde groeiprognoses zouden verlagen en de inflatieverwachtingen zouden verhogen, met de waarschuwing dat opkomende markten het zwaarst getroffen zouden worden.

"De economische schade door aanvallen op energiefaciliteiten en havens in Iran en andere Golfstaten zou het aanbod onder druk kunnen blijven houden in opkomend Azië," zei Barclays. "Het blijft te bezien hoe snel de winning, raffinage en het laden van olie en gas kunnen worden genormaliseerd."

De maandenlange verstoring in de Straat van Hormuz heeft geleid tot waarschuwingen voor een energietekort erger dan de oliecrisis van de jaren 1970, toen een embargo door Arabische producenten op landen die zich aansloten bij de VS de olieprijzen verviervoudigde, wat leidde tot brandstofrantsoenering in grote economieën.

Fatih Birol, hoofd van het Internationaal Energieagentschap, noemde de verstoring vorige week de ergste energieschok die de wereld ooit heeft gezien – ernstiger dan de oliecrises van de jaren 1970 en de Oekraïneoorlog samen.

"Dit is een historische verstoring van de wereldolie," zei Daniel Yergin, vice-voorzitter van S&P Global, in een interview met Barron's vorige maand. "Er is nog nooit iets van deze omvang geweest. Zelfs de oliecrises van de jaren 1970, de Iran-Irakoorlog van de jaren 1980, Iraks invasie van Koeweit in 1990 – geen van deze komen in de buurt van de omvang van deze verstoring."

Toch is de prijsreactie tot nu toe gematigder geweest, en de economische groei kan veerkrachtiger blijken dan gevreesd, zei David Lubin, senior onderzoeksmedewerker bij Chatham House. Hij merkte op dat de wereldeconomie minder olie-intensief is dan in het verleden, waarbij het olieverbruik per eenheid BBP nu ongeveer 40% van een vat olie vereist, vergeleken met een vol vat begin jaren 1970. Wind, zon en kernenergie hebben ook de energiemix gediversifieerd op manieren die vijf decennia geleden niet bestonden, merkte Lubin op.

Mocht het conflict verder escaleren, "is het heel goed mogelijk dat de energie-impact van deze crisis even grote negatieve schok kan gaan leveren als de crisis van de jaren 1970," zei hij.

De blokkade dreigt ook 's werelds op een na grootste economie in de confrontatie te betrekken. China blijft Irans grootste oliekoper en heeft sinds het begin van de oorlog via de straat verzendingen blijven ontvangen, zeggen analisten.

Een algeheel verbod op tankers die Iraanse ruwe olie vervoeren dreigt die aanvoer af te snijden, wat mogelijk de spanningen tussen de VS en Peking opnieuw kan doen oplaaien voorafgaand aan Trumps geplande reis naar China volgende maand. "Ik betwijfel of Trump klaar is voor die escalatie," zei Parsi, eraan toevoegend dat "het niet verrassend zou zijn" als Trump terugkomt op de eerdere dreigingen.

De regering-Trump dreigde maandag ook met het opleggen van een extra tarief van 50% op China als Peking geavanceerde defensieapparatuur aan Teheran levert.

Landen zoals India en Pakistan, die veilige doortochtregelingen met Iran hebben onderhandeld, zouden ook in het krusvuur kunnen komen, zei Parsi.

Sommige analisten zien de blokkade als dwangmiddel in plaats van een definitieve escalatie. "Aangezien geen van beide partijen expliciet heeft verklaard dat de gesprekken niet zullen worden hervat of dat het staakt-het-vuren voorbij is, moeten al deze stappen worden beschouwd als tactieken en dreigingen binnen de onderhandelingen," zei Parsi.

Brian Jacobsen, hoofdeconoom bij Annex Wealth Management, was voorzichtig optimistisch en suggereerde dat Washington mogelijk uitzonderingen voor veilige doorgang zou creëren voor geallieerde schepen. Maar Emons waarschuwde dat de strategie een serieus neerwaarts risico met zich meebrengt.

Een zet die bedoeld is om Iran "op de knieën te krijgen" zou net zo gemakkelijk tegenaanvallen kunnen uitlokken en een nieuwe cyclus van militaire escalatie, zei hij.

Het Iraanse Islamitische Revolutionaire Gardecorps signaleerde dit ook, met de waarschuwing op zondag dat militaire schepen die de straat naderen "onder welk voorwendsel dan ook" als een schending van het staakt-het-vuren zouden worden beschouwd. Het verhardde ook zijn retoriek en zei dat vijanden gevangen zouden zitten in een "dodelijke draaikolk" in het geval van een misrekening.

De blokkade is ook juridisch omstreden, volgens verschillende deskundigen, omdat noch de VS noch Iran de bevoegdheid heeft om de doorgang door Hormuz te sluiten of te belemmeren.

"Volgens het internationaal recht, specifiek de regels voor internationale zeestraten, heeft de VS geen juridische bevoegdheid om de doortocht door Hormuz te sluiten, op te schorten of te belemmeren," zei Emons. Alleen Iran en Oman zijn kuststaten, en zelfs zij mogen de doortocht niet opschorten, voegde hij toe.

Voor reders omvat de praktische afschrikmiddel van het doorkruisen van de straat ook blootstelling aan westerse sancties tegen Iran. Betalingen aan Iran riskeren schending van Amerikaanse en Europese regels, en bedrijven kunnen zware straffen krijgen, volgens Lloyd's List Intelligence.